|
طراحی چارچوب مفهومی ادغام هوش مصنوعی توضیح‌پذیر در سامانه‌های فرماندهی و کنترل شناختی: یک چارچوب انسان‌محور مبتنی بر چرخه DOODA
|
امین امینی*   ، محسن نوروزی |
| دانشکده و پژوهشکده هوش مصنوعی و علوم شناختی، دانشگاه جامع امام حسین (ع) |
|
|
چکیده: (9 مشاهده) |
با افزایش پیچیدگی محیط‌های عملیاتی و گسترش کاربرد هوش مصنوعی در سامانه‌های فرماندهی و کنترل، ارتقای شفافیت، قابلیت اعتماد و هم‌راستایی شناختی میان انسان و سامانه‌های هوشمند به یکی از چالش‌های اساسی تبدیل شده است. اگرچه هوش مصنوعی توضیح‌پذیر (XAI) ظرفیت قابل‌توجهی برای افزایش شفافیت تصمیم‌گیری دارد، تاکنون چارچوبی یکپارچه و مبتنی بر شواهد تجربی برای ادغام آن در سامانه‌های فرماندهی و کنترل شناختی ارائه نشده است. هدف این پژوهش، توسعه یک چارچوب مفهومی برای یکپارچه‌سازی قابلیت‌های XAI در سامانه‌های فرماندهی و کنترل شناختی مبتنی بر چرخه DOODA است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل تماتیک انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و جلسات بارش فکری ساختاریافته با گروهی از خبرگان حوزه‌های فرماندهی و کنترل، هوش مصنوعی، علوم شناختی و سامانه‌های تصمیم‌یار گردآوری و مطابق رویکرد براون و کلارک تحلیل شدند. اعتبار یافته‌ها نیز بر اساس معیارهای لینکلن و گوبا ارزیابی شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که ادغام XAI در سامانه‌های فرماندهی و کنترل شناختی بر پنج مضمون اصلی استوار است: معناسازی وضعیت، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری، اجرای عملیات، توضیح‌پذیری شناختی و امکان‌پذیری استقرار. این مضامین، مجموعه‌ای از مؤلفه‌های عملیاتی، شناختی و فناورانه را در بر می‌گیرند که از طریق نگاشت بر مراحل چرخه شناختی DOODA، چارچوب مفهومی نهایی پژوهش را شکل می‌دهند. چارچوب توسعه‌یافته، تعامل میان قابلیت‌های کلیدی XAI، تصمیم‌گیرنده انسانی و فرآیندهای شناختی را تبیین کرده و پیامدهایی نظیر افزایش آگاهی موقعیتی، بهبود کیفیت تصمیم‌گیری، ارتقای اعتماد، کاهش بار شناختی و افزایش اثربخشی عملیاتی را به همراه دارد. این پژوهش با ارائه یک چارچوب مفهومی مبتنی بر داده‌های تجربی، شکاف موجود میان ادبیات هوش مصنوعی توضیح‌پذیر و سامانه‌های فرماندهی و کنترل شناختی را کاهش داده و می‌تواند مبنایی برای طراحی، توسعه و ارزیابی نسل آینده سامانه‌های تصمیم‌یار هوشمند در محیط‌های پیچیده و پویا فراهم آورد..
|
|
| واژه‌های کلیدی: پشتیبانی تصمیم، چرخه DOODA، فرماندهی و کنترل شناختی، طراحی انسان‌محور، هوش مصنوعی توضیح‌پذیر. |
|
|
متن کامل [PDF 1631 kb]
(6 دریافت)
|
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
هوش مصنوعی
دریافت: 1405/4/5 | پذیرش: 1405/7/13 | انتشار: 1405/7/19
|
|
|
|
|
|
|
| ارسال پیام به نویسنده مسئول |
|
|
|
| ارسال نظر درباره این مقاله |
|
|
|
